Belfer


Fonetyka


Fonetyka

 to dział nauki o języku, który zajmuje się dźwiękami w mowie:
 głoskami, akcentem oraz intonacją.


Głoska a litera

Głoska - to najmniejszy dźwięk mowy ludzkiej, który słyszymy słuchem (to, co słyszysz). Niektóre polskie głoski składają się więcej niż z jednej litery (np.: rz, cz, ch, dz, dż, dź, sz).

Litera - to graficzny  znak głoski (napisany, wydrukowany).

D O M - to trzy głoski, trzy litery     G R Z Y B - to cztery głoski, pięć liter.

Gdy ktoś zapyta, powiedz tak;
Litera jest to pisany znak.
Literę widzę oraz piszę.
Głoskę wymawiam oraz słyszę.
Czyli, innymi słowy:
Głoski to dźwięki mowy.

Rola samogłoski i.
        "i"
przed samogłoską nie jest samodzielną głoską, a jedynie zmiękcza spółgłoskę poprzedzającą, na przykład B I E L - cztery litery, trzy głoski- BI - E - L.
         "i" przed spółgłoską
nie tylko zmiękcza spółgłoskę, ale również stanowi samodzielną głoskę, na przykład W I Z A - cztery litery, cztery głoski  W - I  - Z - A

Podział głosek:
głoski ustne - przy ich wymawianiu powietrze przechodzi tylko przez usta.
Np.: a, o, u, i, b, t, k, l, r, f, w, z.

głoski nosowe - przy ich wymawianiu powietrze przechodzi nie tylko przez usta,
ale też przez nos.
ZAPAMIĘTAJ! W języku polskim jest ich tylko pięć:
ą, ę, m, n, ń.

głoski dźwięczne - przy ich wymawianiu drgają wiązadła głosowe (b, d, g, z, ź, ż, dz, dź, dż, w, j, m, n, l, ł, r oraz wszystkie samogłoski)

głoski bezdźwięczne - przy ich wymawianiu nie drgają wiązadła głosowe (p, t, k, s, ś, sz, c, ć, cz, f, ch)

spółgłoski miękkie - środek języka wznosi się ku podniebieniu (ś, ź, ć, dź, ń, p', b', f', w', m', l', k', g', ch', j).

spółgłoski twarde - środek języka zajmuje inne położenie (s, z, c, dz, p, b, f, w, m, l, k, g, ch, t, d, sz, ż, cz, dż, r, ł).


Sylaba i akcent wyrazowy

Sylaba - to część wyrazu utworzona przez samogłoskę lub samogłoskę ze spółgłoską. Wyjątek stanowi połączenie samogłoskowe au, eu w wyrazach obcych, w których samogłoska u nie tworzy sylaby, np. au-to , Eu-ro-pa.

Podział sylab:

- sylaba otwarta - jest zakończona samogłoską, na przykład ko-ło;

- sylaba zamknięta - jest zakończona spółgłoską, na przykład nos.

Akcent wyrazowy - to silniejsze wymówienie jednej z sylab w wyrazie.

  • akcent w języku polskim pada najczęściej na drugą sylabę od końca, np. szko-ła,
  • na trzecią sylabę od końca akcent pada w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej, czasu przeszłego, np. ro-bi-liś-my,
  • na trzecią sylabę od końca akcent pada także w formach liczby pojedynczej oraz trzeciej osoby liczby mnogiej trybu przypuszczającego, np.: zro-bił-bym, zro-bi-li-by,
  • na trzecią sylabę od końca akcent pada w liczebnikach od 400 do 900, np.: czte-ry-sta,
  • na trzecią sylabę od końca akcent pada w niektórych wyrazach zapożyczonych, zakończonych na: -yka, -ika, np.: fi-zy-ka, ma-te-ma-ty-ka,
  • na czwartą sylabę od końca akcent pada w formach pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej, trybu przypuszczającego, np.: zro-bi-li-byś-my,
  • wyrazy jednosylabowe albo mają samodzielny akcent, albo też łączą sie w całość akcentową z wyrazem sąsiednim, np.: Staś pot-knął + się, o+ka-mień.

Upodobnienie

Upodobnienie - to zmiana sposobu wymówienia głoski pod wpływem głoski sąsiedniej.

Rodzaje upodobnień:

  • upodobnienia wewnątrzwyrazowe postępowe - głoska poprzedzająca wpływa na wymowę głoski następnej, np.: trzask -> tak piszemy, tszask -> tak mówimy.
    WYJAŚNIENIE
    : dźwięczne rz upodabnia się po względem dźwięczności do bezdźwięcznego t, czyli dźwięczne rz pod wpływem bezdźwięcznego t w wymowie stało się bezdźwięcznym sz;
  • upodobnienia wewnątrzwyrazowe wsteczne - głoska następna wpływa na wymowę głoski poprzedniej, np prośba - tak piszemy, proźba - tak mówimy.
    WYJAŚNIENIE
    : bezdźwięczne ś upodabnia się pod względem dźwięczności do dźwięcznego b i w wymowie staje się dźwięcznym ź, czyli zamiast bezdźwięcznego ś wymawiamy dźwięczne ź pod wpływem dźwięcznego b,
  • upodobnienia międzywyrazowe - ostatnia głoska wyrazu poprzedzającego może upodobnić się pod wpływem dźwięczności do pierwszej głoski wyrazu następnego, np.: grot żelazny - tak piszemy, grod żelazny - tak mówimy.
    WYJAŚNIENIE
    : bezdźwięczne t pod wpływem dźwięcznego ż może stać się w wymowie dźwięcznym d - takie zjawisko nazywamy udźwięcznieniem,
    Jeżeli natomiast głoska dźwięczna pod wpływem bezdźwięcznej staje się w wymowie bezdźwięczna - takie zjawisko nazwiemy ubezdźwięcznieniem, np.: bieg krótki - tak piszemy, biek krótki - tak mówimy.
    WYJAŚNIENIE:
    dźwięczne g pod wpływem bezdźwięcznego k staje się w wymowie bezdźwięcznym
    k.

Uproszczenie grup spółgłoskowych - to opuszczanie spółgłosek podczas wymawiania niektórych grup spółgłoskowych

tak piszemy

tak mówimy

królewski

króleski

krakowska

krakoska

sześćset

szejset lub sześset

trzcina

czcina

jako

japko

pierwszy

pierszy

pięćdziesiąt

piędziesiąt

"Nie zrobisz w szkole
ani w życiu kariery,
jeśli nie odróżniasz
głoski od litery"